Menu

Gospodarz: 732-671-627 imielinskarod@gmail.com

Historia

Mon-coteau – nasze miejsce na Ziemi

Jesienią 1959 roku na obszarze położonym poniżej skarpy warszawskiej, rozpoczęto prace związane z założeniem Pracowniczego Ogrodu Działkowego. Zagospodarowano teren 6.7 ha, ograniczony ulicami Idzikowskiego, Imielińską i Inspektową oraz Fosą Legionów Dąbrowskiego (otaczającą Fort J. Piłsudskiego, por. plan Ogrodu na okładce).

W pierwszych latach zadbano o ogrodzenie terenu, wytyczono przebieg alejek i granice działek oraz powołano samorząd działkowców. Leżący z dala od osiedli mieszkaniowych Ogród nie posiadał podłączenia do bieżącej wody i kanalizacji, a zaopatrzenie w wodę zapewniały ręczne studnie abisyńskie. Pojawiły się pierwsze altanki, które pomimo upływu 50 lat, nadal służą kolejnym pokoleniom użytkowników.

Dla nas działkowiczów, rok 1959 jest ważną datą, rozpoczynającą działalność instytucji, dzięki której możemy również dziś gospodarować na naszych ogródkach. Każdy z nas zdaje sobie jednak sprawę z tego, że historia terenów należących obecnie do Rodzinnego Ogrodu Działkowego IMIELIŃSKA jest dużo starsza i ściśle związana z dziejami Warszawy. Chcielibyśmy przypomnieć Państwu ważniejsze wydarzenia decydujące o losach tego rejonu stolicy.

Obszar ten zamieszkiwały niewielkie grupy ludności już w XIII wieku, o czym świadczą wykopaliska archeologiczne prowadzone na wschód od dzisiejszej Królikarni. Ze względu na walory widokowe i obronne, górująca nad doliną Wisły krawędź skarpy warszawskiej była atrakcyjnym miejscem dla osadników. Tworzywa budowlanego dostarczały porastające te tereny lasy i bogate pokłady gliny. U podnóża skarpy na linii północ – południe prowadził stary szlak handlowy, a w wąwozach wcinających się w skarpę powstawały drogi wiodące na wschód – do rzeki (dziś to m.in. ulice Dolna i Idzikowskiego).

Około 1678 roku grunty te nabył Książę Stanisław Herakliusz Lubomirski i założył na zboczu skarpy park Arkadia. Otoczoną przez rozległe obszary leśne posiadłość podziwiano ze względu na specyfi czny mikroklimat i piękne widoki, liczne stawy i cieki wodne oraz źródła krystalicznie czystej wody wypływające spod skarpy. Księżna Elżbieta Lubomirska nazywała ją z francuska Mon-coteau, czyli „Moje wzgórze”. Początkowo nazwę tą zapisywano po polsku jako „Mąkotów”, a z czasem zaczęto pisać „Mokotów”.

Na południe od Arkadii w latach 1782-1789 zbudowano pałac Królikarnia (swą nazwę posiadłość zawdzięcza folwarkowi, w którym za czasów króla Augusta II hodowano króliki). Była to rezydencja Karola de Valery Th omatisa – dyrektora teatrów królewskich Stanisława Augusta (ponoć Th omatis zdobył majątek nie tyle na sztuce, co na... grze w karty!).

Obronne walory tego odcinka skarpy warszawskiej były wykorzystywane wielokrotnie w burzliwych dziejach miasta. To właśnie tu podczas Insurekcji Kościuszkowskiej w 1794 roku, Jenerał Wojsk Polskich Tadeusz Kościuszko organizował obronę Warszawy przed atakującymi od południowego wschodu wojskami rosyjskimi i Prusakami napierającymi od południowego zachodu. Pałac Królikarnia stał się wówczas siedzibą sztabu Naczelnika.

W walkach wsławiła się polska artyleria stacjonująca na skarpie, a ważnym elementem strategii obronnej okazały się liczne mokradła u jej podnóża. W latach 1800-1820 pod skarpą osiedlili się koloniści niemieccy i emigranci francuscy. Z tego okresu pochodzą nazwy: Henryków, Szopy Polskie i Szopy Niemieckie. W końcu XIX wieku wzniesiono fortalicję, zwaną Fortem Legionów Dąbrowskiego , a potem – Fortem Marszałka Józefa Piłsudskiego. Wchodziła ona w skład Warszawskiego Rejonu Umocnionego, budowanego w latach 1870-1915 w ramach rosyjskich planów strategicznych. Podwójny pierścień okalających Warszawę fortyfi kacji miał pełnić funkcje 4 obronne i odgrywać decydującą rolę w operacjach przeciwko wojskom niemieckim i austrowęgierskim.

Nasz Fort wzniesiono jako ceglano-ziemną budowlę w kształcie regularnego pięcioboku i otoczono fosą. Do systemu umocnień należała także pobliska bateria dział, zlokalizowana na krawędzi skarpy w okolicy dzisiejszej ul. Ikara. Podczas likwidacji Twierdzy Warszawa po 1909 roku, pełniący funkcje magazynowe fort został rozbrojony. W okresie dwudziestolecia międzywojennego, tereny otaczające Fort zostały poddane parcelacji. Na wschód od ul. Puławskiej pobudowano osiedle domów dla ofi cerów lotnictwa. Wille ofi cerskie widoczne są na zdjęciu lotniczym z 1945 r. jako 2 rzędy budynków stojących wzdłuż ul. Idzikowskiego (por. Fot. 2). Do charakteru osady nawiązują nazwy ulic: pilota Ludwika Idzikowskiego, Ikara i Obserwatorów. Podczas napaści wojsk hitlerowskich na Polskę, Fort im. J. Piłsudskiego stał się ważnym punktem obrony Warszawy. Od szturmu na stolicę w dniu 25 września, do kapitulacji 27 września 1939 roku, w rejonie tym skutecznie bronili się żołnierze 3 Szwadronu 9 Pułku Ułanów Małopolskich. W walkach wyróżnili się także obrońcy z 2 Pułku Szwoleżerów Rokitniańskich. Jeden z nich zginął w boju u zbiegu ulic Piaseczyńskiej i Idzikowskiego.

W okresie okupacji Fort zajmowały wojska niemieckie. W chwili wybuchu Powstania Warszawskiego w sierpniu 1944 roku, na Mokotowie podjęło walkę 3 tysiące Polaków. Ważną rolę w bitwach powstańczych na terenie Mokotowa spełniał Fort Piłsudskiego, a także znajdująca się w pobliżu Królikarni szkoła im. Królowej Jadwigi. Obrońcy tych obiektów blokowali niemieckie ataki na Mokotów, prowadzone z rejonów Okęcia, Sadyby i Wilanowa. W dniu 17 stycznia 1945 roku Warszawa została wyzwolona przez żołnierzy 1 Armii Wojska Polskiego. Jak można zauważyć na fotografi i lotniczej (Fot. 2), straty wojenne w rejonie zespołu parkowo-pałacowego Królikarni były znaczne. Pałac został spalony, a w parku wykarczowano większość drzew. Fort całkowicie zburzono, ale na obszarze dzisiejszego Ogrodu Działkowego IMIELIŃSKA zniszczenia były niewielkie, ponieważ graniczący z fosą pas przyforteczny pozostawał niezabudowany od czasów powstania Fortu. Współcześnie teren wokół Fortu stanowi pas bujnej zieleni, pielęgnowanej przez naszych działkowiczów (por. Fot. 3). Grunty te są własnością Skarbu Państwa, użytkowaną przez Polski Związek Działkowców. W 50 rocznicę powstania naszego Ogrodu często zastanawiamy się, jaka będzie jego przyszłość? W planach zagospodarowania przestrzennego m. st. Warszawy obszar ten przewiduje się jako „tereny zieleni fortowej urządzonej w ramach systemu fortecznego XIX-wiecznej Twierdzy Warszawa”, na którym udział powierzchnibiologicznie czynnej powinien wynosić 90%. Jako obiekt zabytkowy, Fort J. Piłsudskiego stanowi ochronę dla użytkowników otaczających go terenów, w tym również dla naszych działek. Niestety, pomimo przynależności do całego systemu objętych ochroną konserwatorską historycznych umocnień, fortyfi - kacja popada w ostatnich latach w ruinę. Może warto zatem zwrócić uwagę Władz miasta na ten problem. Wszak Fort i Rodzinny Ogród Działkowy IMIELIŃSKA wzajemnie sobie służą, pozostając przyjaznymi sąsiadami...

płk w st. spocz. mgr Ludwik Rokicki



Przygotowano na podstawie:
L.M. Bartelski, Mokotów 1944. Wydawnictwo MON, Warszawa 1971.
W. Bartoszewski, 1859 Dni Warszawy. Wydawnictwo Znak, Kraków 2008.
M. Ciepielewicz, Obrona Warszawy 1939. Wybór Dokumentów. Warszawa 1968.
Dzieje Mokotowa. Wydawnictwo PWN, Warszawa 1972.
Mała Encyklopedia Wojskowa, tom 3. Wydawnictwo MON, Warszawa 1971.
materiały archiwalne Zarządu ROD w lat 1959-1960